Su sertliği birimleri — Fransız, Alman sertliği ve mg/L arasında çeviri

Aynı mutfak dolabında üç farklı sertlik birimi durabilir. Kuyu suyunuzun analiz raporunda "toplam sertlik 285 mg/L CaCO₃" yazar, bulaşık makinesinin kılavuzu sizden °dH ister, arıtma satıcısı ise "suyunuz 30 Fransız" der. Hepsi aynı şeyi anlatır; yalnızca farklı ölçeklerle. Bu yazıda birimleri birbirine çevirmeyi ve "sert" kelimesinin kime göre sert olduğunu açıklıyoruz. Hesabı elle yapmak istemezseniz sertlik çeviricimizi kullanabilirsiniz.

Sertlik tek bir şeydir, birimleri çoktur

Suyun sertliği, içinde çözünmüş kalsiyum ve magnezyum miktarıdır. İki farklı elementi tek sayıyla anlatabilmek için ikisi de, sanki kalsiyum karbonatmış gibi hesaplanır ve sonuç kalsiyum karbonat (CaCO₃) eşdeğeri olarak verilir. Bütün birimler bu ortak paydanın farklı ölçekleridir.

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) sertliği "suda çözünmüş kalsiyum ve magnezyum" olarak tanımlar ve sağlık sorunu değil, kullanımda can sıkan bir özellik olarak niteler: sabunun daha az köpürmesi, ısıtılan yüzeylerde kireç birikmesi gibi.

Birimlerin tanımı

Tanımlar birimlerin kendisinden gelir; ülkeden ülkeye değişmez. Alman derecesindeki 17,85 sayısı, kalsiyum oksit ile kalsiyum karbonatın mol kütlelerinin oranından çıkar.

Hızlı çeviri tablosu

Günlük hayatta en sık karşılaşılan değerler:

Formüllerin tamamı:

• °fH = mg/L ÷ 10
• °dH = mg/L ÷ 17,85 (ya da °fH × 0,56)
• °fH = °dH × 1,78
• mmol/L = mg/L ÷ 100,09
• °dH = mmol/L × 5,61

"Yumuşak", "orta", "sert": kime göre?

Sertlik sınıfları evrensel değildir. Karşınıza en sık iki sınıflandırma çıkar:

USGS sınıflandırması (mg/L CaCO₃): 0–60 yumuşak, 61–120 orta sert, 121–180 sert, 180'in üzeri çok sert. Dünya Sağlık Örgütü'nün sertlik belgesi de aynı aralıkları kullanır. Kireç ve TDS yazımızdaki tablo buna dayanır.

Almanya'nın yasal aralıkları (mmol/L): Deterjan ve temizlik ürünleri yasasına göre su idareleri suyun hangi aralıkta olduğunu tüketiciye bildirmek zorundadır: 1,5 mmol/L'nin altı yumuşak, 1,5–2,5 orta, 2,5'in üzeri sert. Alman derecesiyle bu yaklaşık 8,4 °dH ve 14 °dH sınırlarına denk gelir. Aralıklar, deterjan dozunun suyun sertliğine göre ayarlanabilmesi için konmuştur; ambalajında °dH ile "yumuşak–orta–sert su" tablosu olan ürünlerde işinize yarar.

İki sınıflandırma aynı suyu farklı adlandırabilir. Örneğin 200 mg/L sertlikteki bir su USGS'ye göre "çok sert", Alman aralığına göre (2 mmol/L) "orta"dır. Hangisinin söz konusu olduğunu bilmeden "suyunuz çok sert" cümlesi tek başına bir şey anlatmaz.

TDS ile sertlik aynı şey değil

TDS ölçerin ekranındaki "ppm" ile laboratuvar raporundaki "mg/L CaCO₃" aynı birim adını taşısa da aynı şeyi ölçmez. TDS, sodyum, klorür ve sülfat dahil çözünmüş maddelerin tamamının yaklaşık toplamıdır; kalem tipi ölçerler bunu elektriksel iletkenlikten tahmin eder. Sertlik ise yalnızca kalsiyum ve magnezyumu sayar.

Bu yüzden 400 ppm TDS gösteren bir su 400 mg/L sert değildir; sertliği 150 de olabilir, 300 de. İkisi arasında sabit bir çeviri katsayısı yoktur. Sertliği öğrenmek için sertlik testi ya da analiz gerekir. TDS'nin neyi gösterdiğini TDS ölçer rehberinde anlattık.

Sertliği nasıl ölçersiniz

• Test çubukları: Suya batırılıp renge bakılan şeritler. Genellikle °dH aralığı verir (ör. 7–14 °dH). Beyaz eşya ayarı için yeterlidir.
• Damla testi (titrasyon): Renk dönene kadar damla sayılır; her damla belirli bir sertliğe karşılık gelir. Çubuklardan daha hassastır.
• Laboratuvar analizi: Sonuç genellikle mg/L CaCO₃ ya da Fransız derecesi olarak verilir. Kuyu suyu için sertlikle birlikte bakteri ve nitrat da istenmelidir; raporun nasıl okunacağını su analizi yazımızda anlattık.

Sertlik sağlık sorunu mu?

Dünya Sağlık Örgütü, mevcut verilerin mineraller için alt ya da üst sınır önermeye yetmediğini belirtir ve sertlik için sağlığa dayalı bir değer koymaz. Kalsiyumun tat eşiği, eşlik eden iyona göre litrede 100–300 mg arasındadır; daha yüksek değerler de genellikle kabul görür. Çok yumuşak ve dengelenmemiş suyun ise borularda korozyona yol açma eğilimi vardır.

Kısacası sertlik bir sağlık değil, konfor ve cihaz ömrü meselesidir: çaydanlıkta kireç, kombide verim kaybı, duşta leke, çayda farklı tat ve bardağın yüzeyinde ince bir zar. Hangi değerde ne yapılabileceğini kabaca şöyle özetleyebiliriz:

• 120 mg/L'nin (12 °fH) altı: Genellikle önlem gerekmez.
• 120–180 mg/L: Çaydanlık ve kahve makinesinde düzenli kireç temizliği; içme suyunun tadı için ters ozmoz tercih edilebilir.
• 180 mg/L'nin üzeri: İçme ve yemek suyu için ters ozmoz, kombi ve beyaz eşyayı korumak için tüm ev çözümleri değerlendirilebilir.

Hatay'ın suyu ağırlıklı olarak yeraltından geldiği için kireç şikâyeti yaygındır; Adana ve Mersin merkezde ise su barajdan gelir ve kireçten çok klor konuşulur. İllerin su kaynaklarını Su Künyesi sayfalarında kaynaklarıyla derledik.